Naslovna fotografija: Mirza Ganić, Marta Kos i Luigi Soreca (desno), Visoko, 23. septembar 2025. Arhiva; nije snimak oktobarskog obraćanja. Elvis Barukcic / Evropska komisija, © Evropska unija, CC BY 4.0; bez sadržajnih izmjena.
Bosna i Hercegovina još ima priliku sačuvati evropski novac koji joj je namijenjen, ali se prostor za odgađanje smanjuje. Luigi Soreca, šef Delegacije Evropske unije u BiH, ponovo je 28. oktobra upozorio da bi zemlja do kraja godine mogla izgubiti dodatnih 373 miliona eura ako ne završi potrebne sporazume i reformske obaveze. Upozorenje je iznio na svečanosti posvećenoj novoj dionici Koridora Vc, prema izvještaju Avaza.
Riječ je o riziku na koji evropski zvaničnici upozoravaju mjesecima, a ne o odluci da je taj iznos već oduzet. Soreca je sada pozvao institucije da nakon izbora ubrzaju formiranje vlasti i omoguće korištenje raspoloživih sredstava. Podsjetio je i na ranije izgubljenih 108 miliona eura. Ta dva podatka treba razdvojiti: prvi govori o novcu koji je još ugrožen, drugi o gubitku koji je već nastao.
Zašto potpis nije posljednji korak
Evropska komisija na službenoj stranici Instrumenta za reforme i rast objašnjava da isplata zavisi od stupanja na snagu sporazuma o instrumentu i kreditnog sporazuma. Postojanje Reformske agende zato samo po sebi ne znači da je novac spreman za povlačenje. Sporazumi uređuju finansijski okvir, dok provedeni koraci određuju može li se tražena isplata odobriti.
Komisija provjerava tri vrste uslova. Prvi se odnose na poštivanje demokratskih mehanizama. Drugi obuhvataju makrofinansijsku stabilnost, uredno upravljanje javnim finansijama, transparentnost i budžetski nadzor. Treći su konkretni reformski zadaci koje je preuzeo pojedini korisnik. Kada potrebni uslovi nisu ispunjeni, odgovarajući dio isplate može biti obustavljen ili umanjen.
To objašnjava zašto politička najava dogovora i stvarni priliv sredstava nisu isti događaj. Institucije moraju pokazati šta je urađeno i dostaviti zahtjev, a Komisija provjerava rezultate. Prema objavljenim pravilima, isplate se razmatraju dva puta godišnje. Ubrzanje domaćih procedura važno je upravo zbog veze između rokova, dokaza o provedbi i novca koji može biti isplaćen.
Šta BiH treba provoditi
Komisijina službena hronologija potvrđuje da je Reformska agenda BiH odobrena još 2025. godine. Sorecino novo upozorenje odnosi se na provođenje obaveza i finansijske preduslove. Usvajanje dokumenta i kasnije odluke o isplatama ostaju zasebni koraci.
Direkcija za ekonomsko planiranje BiH u službenom predstavljanju dokumenta od 4. maja 2026. navodi 113 reformskih koraka. Obuhvaćene su zelena i digitalna tranzicija, privatni sektor i poslovno okruženje, ljudski kapital te vladavina prava. To je ranije uspostavljen okvir, a ne nova lista obaveza nastala nakon oktobarskih izbora.
Za građane je značajno što su među ciljevima kvalitetnije javne usluge i razvoj ljudskog kapitala, a za privredu jača konkurentnost i povoljnije poslovno okruženje. Ipak, dokument ne predstavlja pojedinačno obećanje isplate svakom građaninu ili preduzeću. Korist zavisi od konkretnih reformi, odobrenih ulaganja i načina na koji se program provodi.
Direkcija navodi da je dokument nastao koordiniranim radom institucija svih nivoa vlasti, uz konsultacije s relevantnim akterima. Predstavlja okvir za provedbu, praćenje i izvještavanje. Odgovornost se, prema takvom okviru, proteže i na administrativni rad koji slijedi nakon političkog usaglašavanja programa.
Regionalni fond nije samo bespovratna pomoć
Vijeće Evropske unije je prilikom usvajanja instrumenta 7. maja 2024. objasnilo da je za šest partnera zapadnog Balkana u periodu 2024–2027. predviđeno do šest milijardi eura. Od toga su dvije milijarde bespovratna sredstva, a četiri milijarde krediti. Taj regionalni zbir ne treba predstavljati kao iznos namijenjen samo Bosni i Hercegovini.
Finansiranje ide kroz dva glavna pravca: ulaganja preko Investicijskog okvira za zapadni Balkan i kredite koji se usmjeravaju u budžete korisnika. Instrument treba podržati približavanje jedinstvenom evropskom tržištu i reforme povezane s budućim članstvom. Njegovo korištenje zato je povezano i s ekonomskim promjenama i s institucionalnim standardima.
Vijeće je predvidjelo i javno objavljivanje podataka o krajnjim primaocima koji tokom četiri godine dobiju ukupno više od 50.000 eura. Takva obaveza omogućava javnosti da prati raspodjelu većih iznosa. Soreca je i u oktobarskom obraćanju naglasio značaj integriteta postupaka, uključujući tendere i nadzor radova. Njegovo upozorenje tako ima dva povezana dijela: sačuvati pristup sredstvima i osigurati da njihovo trošenje bude provjerljivo.
Izvor: Avaz, Evropska komisija, Vijeće Evropske unije, Direkcija za ekonomsko planiranje BiH
