Kontroverzna promocija knjige u Srebrenici ponovo otvara pitanje negiranja genocida
Ime Dragana Đokanovića ponovo se našlo u fokusu javnosti nakon najave promocije knjige u Srebrenici, događaja koji je izazvao snažne reakcije zbog sadržaja koji prati tu knjigu i poruka koje autor iznosi. Riječ je o bivšem ljekaru koji je radio na Kliničkom centru Univerziteta u Sarajevu (KCUS) i u sarajevskoj bolnici Medicana, ali i osobi koja je tokom rata bila bliska saradniku Radovana Karadžića. Njegovo ime godinama se veže za političke i ideološke istupe koji izazivaju kontroverze, a posljednji u nizu ponovo otvara duboko osjetljivo pitanje odnosa prema genocidu nad Bošnjacima u Srebrenici.
Đokanović je, prema dostupnim informacijama, bio politički angažiran i u strukturama rukovodstva bosanskih Srba, a javnosti je poznat i kao kandidat na prijevremenim izborima za predsjednika Republike Srpske. Upravo taj politički i ratni kontekst daje dodatnu težinu njegovim nastupima, jer se ne radi o usputnim komentarima nepoznate osobe, nego o javnoj figuri koja već dugo iznosi stavove koji se kose sa historijski utvrđenim činjenicama i sudski potvrđenim presudama međunarodnih sudova.
Uoči promocije knjige pod nazivom “Srebrenica”, objavljen je i tekst sa provokativnim naslovom “Segmenti zavjere iz knjige ‘Srebrenica’ – raskrinkajmo zavjeru!”, u kojem se iznose tvrdnje o navodnoj međunarodnoj zavjeri, osporava kredibilitet Haškog tribunala i pokušava dovesti u pitanje ono što je već pravosnažno utvrđeno u više sudskih postupaka. Takva retorika nije nova, ali je posebno opasna kada se koristi u vezi s genocidom u Srebrenici, koji je jedan od najtežih zločina počinjenih na tlu Evrope nakon Drugog svjetskog rata.
Jedna od centralnih teza koju Đokanović promovira jeste tvrdnja da je pojam “lokalni genocid” navodno vještački konstruiran. On, prema navodima iz objavljenih tekstova i ranijih nastupa, pokušava događaje iz jula 1995. godine predstaviti kao rezultat šireg međunarodnog političkog plana, a ne kao zločin koji su počinile snage bosanskih Srba nad bošnjačkim stanovništvom enklave Srebrenica. Međutim, takvo tumačenje nije samo historijski problematično, nego i duboko uvredljivo za porodice žrtava, preživjele i sve one koji već tri decenije traže istinu, pravdu i dostojanstveno sjećanje na ubijene.
Posebno zabrinjava činjenica da se u toj konstrukciji često manipuliše stradanjem srpskog stanovništva tokom rata, kako bi se relativizirao ili umanjio genocid nad Bošnjacima. Takav pristup je karakterističan za političku propagandu koja nastoji uspostaviti lažnu ravnotežu između počinjenih zločina, iako sudska praksa jasno razlikuje individualnu odgovornost za ratne zločine od masovnog, sistematski planiranog uništenja jedne grupe. U slučaju Srebrenice, međunarodni sudovi su nedvosmisleno utvrdili da je riječ o genocidu, a ne o “sporazumnoj tragediji”, “osveti” ili bilo kakvoj konstrukciji koja bi mogla zamagliti karakter zločina.
Đokanović nije prvi put u javnosti izazvao burne reakcije. Ranije je iznosio i kontroverzne tvrdnje o ratnim događajima u Prijedoru i Kozarcu, što je dodatno kompromitovalo njegove pokušaje da se predstavi kao neko ko “otkriva skrivenu istinu”. Prema pisanju medija, među kojima je i Slobodna Bosna, u ranijim istupima je promovirao tezu o Kozarcu kao navodnom ustaškom uporištu, istovremeno tvrdeći da su Bošnjaci tog kraja tokom Drugog svjetskog rata učestvovali u slanju Srba u logore Jasenovac i Staru Gradišku. Takve tvrdnje, osim što su historijski upitne, ulaze u prostor opasnog prebacivanja kolektivne krivice na čitav narod.
Još problematičniji je njegov stav da su Bošnjaci Kozarca 1992. godine navodno započeli oružane sukobe sa srpskim snagama. Takvo tumačenje potpuno zanemaruje širi kontekst raspada Jugoslavije, organiziranog progona i zločina počinjenih nad bošnjačkim stanovništvom Prijedora i okoline. Upravo je Prijedor simbol stradanja hiljada ljudi koji su ubijeni, protjerani ili zatočeni u logorima Omarska, Keraterm i Trnopolje. Ovi logori nisu tek fusnota u historiji, nego mjesta sistematskog ponižavanja, mučenja i ubijanja civila, čija je sudbina detaljno dokumentirana u brojnim međunarodnim i domaćim istraživanjima.
Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju, a potom i Međunarodni sud pravde, utvrdili su da je u julu 1995. godine počinjen genocid nad Bošnjacima Srebrenice. U nizu presuda, uključujući i one protiv Radovana Karadžića i Ratka Mladića, sudovi su precizno opisali planiranje, izvršenje i posljedice zločina. Te presude nisu proizvod političkog pritiska, nego rezultat dugotrajnog sudskog postupka u kojem su izvedeni brojni dokazi, saslušani svjedoci i analizirani vojni dokumenti, naređenja i izvještaji sa terena. Zato pokušaji da se genocid predstavi kao “zavjera” ne mijenjaju činjenice, nego samo potvrđuju namjeru negiranja i revizionizma.
Srebrenica nije tema koja se može prilagođavati dnevnoj politici niti se njena historija može mijenjati pozivanjem na srednjovjekovne manastire, mitove ili selektivno izabrane fragmente prošlosti. Mjesto na kojem je u nekoliko julskih dana 1995. ubijeno više od osam hiljada bošnjačkih muškaraca i dječaka ostaje simbol međunarodnog neuspjeha da se zaštite civili, ali i simbol istrajnosti preživjelih da se istina sačuva. Zbog toga je svaka promocija koja ima za cilj osporavanje genocida doživljena kao direktan udar na dostojanstvo žrtava i njihovih porodica.
Najava da će se promocija knjige kojom se negira genocid održati u Srebrenici, u nedjelju 15. septembra, dodatno je pojačala uznemirenost javnosti. Za mnoge građane Bosne i Hercegovine, ali i za međunarodnu javnost koja prati pitanja tranzicijske pravde, takav potez predstavlja svjesnu provokaciju. On ne doprinosi dijalogu, ne pomaže pomirenju i ne vodi ka suočavanju s prošlošću, nego produbljuje podjele i ostavlja prostor za nove manipulacije historijom. Upravo zato je važno podsjećati da se genocid ne može izbrisati knjigom, propagandom ni političkom retorikom, jer su činjenice o Srebrenici potvrđene presudama, svjedočenjima i trajnim sjećanjem onih koji su preživjeli najteže zločine.
U društvu koje želi graditi budućnost na istini, a ne na poricanju, negiranje genocida ne može biti tretirano kao običan stav ili legitimno historijsko tumačenje. To je pitanje odgovornosti prema žrtvama, prema javnosti i prema generacijama koje dolaze. Zbog toga svaka nova knjiga, izjava ili javni nastup koji pokušava relativizirati Srebrenicu mora biti sagledan kritički, uz podsjećanje da su sudski utvrđene činjenice dio savremene historije Bosne i Hercegovine i Evrope, a ne predmet proizvoljnog pregovaranja.
