Jeffrey Sachs, Bliski istok i pitanje dvostrukih standarda u međunarodnoj politici
Američki ekonomista i profesor Jeffrey Sachs ponovo je skrenuo pažnju na jednu od najosjetljivijih tema savremene diplomatije: primjenjuje li se međunarodno pravo jednako na sve države ili se njegovo tumačenje mijenja prema političkim interesima velikih sila. U govoru održanom 14. oktobra u Evropskom parlamentu u Bruxellesu, Sachs je kritikovao američko-izraelski napad na Iran, ali i način na koji su evropski politički lideri reagovali na taj sukob.
Njegov nastup bio je više od obične političke opaske; pretvorio se u oštro upozorenje da selektivna osuda nasilja potkopava vjerodostojnost međunarodnog poretka.
U središtu njegovog izlaganja bilo je pitanje koje se u međunarodnim odnosima postavlja decenijama, ali rijetko dobija dosljedan odgovor: da li su pravila ista za sve? Sachs je tvrdio da su Sjedinjene Američke Države i Izrael napadom na Iran prekršili međunarodno pravo, dok je, prema njegovom viđenju, reakcija evropskih institucija bila nedovoljno jasna i previše oprezna.
Posebno je izdvojio ono što je smatrao nelogičnošću u diplomatskom diskursu: snažnu osudu iranskog odgovora, a znatno slabiju kritiku samog početnog udara koji je prethodio eskalaciji.
Njegova replika „Gdje je Evropa?“ brzo je postala centralna poruka govora. Time Sachs nije samo kritikovao pojedine lidera, nego i širi evropski politički refleks da se, kako je sugerisao, reaguje tek kada sukob poprimi oblik koji odgovara zapadnim narativima. U njegovoj interpretaciji, evropske prijestonice često insistiraju na principima poput teritorijalnog integriteta, suvereniteta i poštovanja Povelje Ujedinjenih nacija, ali ta načela gube snagu kada se suoče s interesima snažnih saveznika.
Upravo zbog toga njegov nastup izazvao je pažnju i van krugova koji inače prate bliskoistočne krize.
Šta zapravo znači selektivna primjena međunarodnog prava?
Jedna od ključnih tema koju je Sachs otvorio odnosi se na selektivnost u tumačenju međunarodnih normi. Ako se međunarodno pravo temelji na ideji da su sve države formalno jednake, onda bi i odgovornost za kršenje tih pravila morala biti jednaka, bez obzira na političku težinu ili vojnu moć aktera. U praksi, međutim, međunarodni odnosi često funkcionišu drugačije.
Velike sile i njihovi saveznici nerijetko dobijaju politički prostor koji nije dostupan slabijim državama, što stvara dojam da postoje prva i druga klasa međunarodne odgovornosti.
Sachs je upravo na tom mjestu gradirao svoju kritiku. Po njegovom mišljenju, osuda iranskih uzvratnih udara bez istovremenog i snažnog podsjećanja na početni napad predstavlja diplomatsku neravnotežu. Takav pristup, smatra on, šalje poruku da pravo nije univerzalno, nego uslovno. Ako se jedno nasilje opisuje kao neprihvatljivo, a drugo prećutno tolerira, tada se, upozorava Sachs, ne urušava samo jedan politički argument nego i povjerenje u međunarodni sistem kao takav.
Istovremeno, važno je naglasiti da njegova izjava ne znači da nije bilo osuda na međunarodnom nivou. Ujedinjene nacije su osudile i američko-izraelske napade na Iran, a istovremeno su pozivale i na smirivanje tenzija te poštovanje međunarodnog prava. Evropska unija je, također, više puta naglašavala potrebu za uzdržanošću svih strana i za sprečavanjem daljeg širenja sukoba.
Zbog toga Sachsove riječi treba čitati kao kritiku političkog prioriteta i načina na koji se javno komunicira kriza, a ne kao tvrdnju da su međunarodne institucije potpuno šutjele.
Evropska diplomatija pod pritiskom između principa i savezništva
Govoreći u Evropskom parlamentu, Sachs je podsjetio da se evropska vanjska politika često nalazi između deklarativnog zalaganja za mir i stvarne potrebe da održava bliske odnose sa Sjedinjenim Američkim Državama. Ta napetost nije nova, ali u krizama poput ove postaje posebno vidljiva. Dok neki evropski lideri insistiraju na poštovanju međunarodnog prava, drugi izbjegavaju oštre formulacije koje bi mogle narušiti odnose s Vašingtonom ili Tel Avivom.
Upravo tu nastaje prostor za kritiku da Evropa govori o principima, ali ih ne primjenjuje dosljedno kada su politički ulozi visoki.
Takav obrazac ponašanja ima i šire posljedice. Ako države Bliskog istoka, ali i druge zemlje globalnog juga, steknu utisak da se evropska načela aktiviraju samo kada odgovaraju zapadnim interesima, povjerenje u evropsku diplomatiju slabi. To nije samo pitanje reputacije, nego i efikasnosti. Međunarodne institucije mogu biti snažne samo onoliko koliko ih druge države doživljavaju kao pravedne.
Kada se stvori dojam da postoje dvostruki aršini, prostor za pregovore se sužava, a političke tenzije postaju teže za smirivanje.
Sachs je zato, pored konkretne kritike, postavio mnogo šire pitanje: može li globalni poredak opstati ako se isti događaj različito tumači u zavisnosti od toga ko je napadnut, a ko napada? U njegovoj logici, odgovor je negativan. Mir ne može zavisiti od toga ko je čiji saveznik, niti međunarodni pravni poredak može preživjeti ako se norme primjenjuju samo na protivnike.
Ako se želi stabilnost, tvrdi on, onda se mora prihvatiti da su pravila obavezujuća za sve, uključujući i politički najmoćnije aktere.
Zašto je ova debata važna i izvan sukoba s Iranom
Iako se govor odnosio na konkretan sukob, njegova poruka prevazilazi Iran, Izrael, Sjedinjene Države i Evropu. To je, zapravo, rasprava o tome kako se gradi međunarodni legitimitet u vremenu kada je globalna politika sve fragmentiranija. Svaki put kada velika sila djeluje izvan međunarodnog prava bez ozbiljnih posljedica, šalje se signal da pravila nisu univerzalna. To, dugoročno, podstiče druge države da same traže izuzetke, opravdanja i vlastite sigurnosne kalkulacije.
Drugim riječima, Sachsov nastup otvara i pitanje odgovornosti medija, akademske zajednice i političkih institucija. Da li oni dovoljno jasno razlikuju između osude jednog odgovora i opravdanja početnog čina? Da li javna debata prečesto ostaje zarobljena u kratkim političkim saopštenjima, umjesto da objasni širi lanac uzroka i posljedica? U krizama ovakve vrste, preciznost nije luksuz nego nužnost, jer svaka pojednostavljena interpretacija može dodatno produbiti nepovjerenje među državama.
Na kraju, upravo je to najvažnija lekcija koju se može izvući iz ove rasprave: međunarodno pravo ima smisla samo ako je dosljedno. Ako se primjenjuje selektivno, ono prestaje biti instrument pravde i postaje sredstvo politike. Sachsov govor zato nije samo komentar na jednu konkretnu vojnu operaciju, nego i podsjetnik da se kredibilitet međunarodnog sistema ne mjeri izjavama, već dosljednošću.
A bez dosljednosti, teško je govoriti o miru koji bi bio održiv i za velike sile i za manje države.
Izvori: govor Jeffreyja Sachsa od 14. oktobra 2026. u Evropskom parlamentu u Bruxellesu; saopštenja Ujedinjenih nacija od 28. februara 2026; stavovi Evropskog vijeća od 28. februara 2026. Napomena: U pripremi teksta i pojedinih ilustracija korišteni su AI alati. Sadržaj je urednički pregledan i provjeren prije objave.
