“Plave ptice” iz Pofalića: zaboravljena hrabrost žena u odbrani Sarajeva i Bosne i Hercegovine
U ljeto 1992. godine, dok je Sarajevo živjelo pod neprekidnim granatiranjem, glađu i neizvjesnošću, u Pofalićima je nastala jedna od onih ratnih priča koje su dugo ostajale na marginama javnog pamćenja. Tada je formirana četa djevojaka pod nazivom “Plave ptice”, jedinica koja je djelovala u sastavu Pofalićkog odreda Armije Republike Bosne i Hercegovine.
Na njenom čelu nalazila se Sabaheta Ćutuk, žena čije ime danas zauzima važno mjesto u mozaiku otpora Sarajeva i odbrane države.
Ova četa nije bila simbolična niti sporedna pojava, nego stvarna borbena formacija koja je učestvovala u najtežim zadacima na sarajevskom ratištu. Posebno se pamti njihovo učešće u borbama na Žuči, jednoj od ključnih tačaka odbrane glavnog grada. Žuć je tokom agresije predstavljao prostor na kojem su se lomili pokušaji neprijateljskog prodora, a odbrana tog položaja imala je strateški značaj za cijelo Sarajevo.
U takvom okruženju “Plave ptice” nisu bile samo djevojke u uniformi, nego ravnopravne učesnice odbrane grada.
Priča o njima posebno je značajna zato što ruši uvriježenu sliku rata kao prostora rezervisanog isključivo za muškarce. Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu, žene su se masovno uključivale u različite oblike otpora: kao bolničarke, kuriri, logistička podrška, ali i kao pripadnice izviđačkih, diverzantskih i specijalnih jedinica. Mnoge su nosile oružje, prešle liniju fronta i učestvovale u najopasnijim operacijama.
Njihova uloga bila je mnogo šira od tradicionalnih očekivanja koja su društvo i tada, a često i kasnije, pokušavali vezati za žensku ulogu u ratu.
Među ženama koje su za doprinos odbrani zemlje odlikovane “Zlatnim ljiljanom” posebno se izdvajaju imena Fadile Porčić, Dževade Tataragić, Zlate Gazibare i Aide Zuko. Svaka od njih nosi vlastitu ratnu biografiju, ali ih povezuje ista nit: spremnost da u najtežim okolnostima preuzmu odgovornost i rizik, bez obzira na cijenu. Njihove priče govore o snazi, ali i o cijeni koju su mnoge žene platile za slobodu Bosne i Hercegovine.
Žene koje su nosile rat na svojim leđima
Fadila Porčić iz Bosanskog Petrovca bila je pripadnica Specijalne jedinice “Tigrovi” Petog korpusa Armije RBiH. Kao diverzantkinja učestvovala je u akcijama koje su zahtijevale izuzetnu hrabrost, fizičku spremnost i mentalnu izdržljivost. Tokom rata pet puta je ranjavana, a iz borbi je izašla sa čak 17 gelera u tijelu. Njena sudbina svjedoči o tome koliko je visoka bila cijena neposrednog učešća žena na prvim linijama fronta.
Dževada Tataragić iz Foče bila je pripadnica Diverzantsko-izviđačkog odreda “Fikro” 4. motorizovane brigade. U ljeto 1993. godine učestvovala je u izuzetno opasnoj akciji izvlačenja ranjenih saboraca iz neprijateljske dubine podno Igmana. U toj operaciji izgubila je ruku, a danas nosi status stopostotnog ratnog vojnog invalida. Njena priča pokazuje da hrabrost nije puka parola, nego odluka da se ide naprijed i onda kada je posljedica životna rana koja ostaje trajna.
Zlata Gazibara, porijeklom iz Starog Majdana kod Sanskog Mosta, danas živi u Sloveniji, dok je Aida Zuko ostala u Sarajevu. Iako su im se poslijeratni putevi razišli, obje dijele iskustvo žena koje su u ratu preuzele uloge za koje se decenijama smatralo da pripadaju uglavnom muškarcima. Njihova imena podsjećaju da je odbrana zemlje bila kolektivni napor, u kojem su žene bile jednako važan dio borbenog i moralnog otpora.
Nevidljive heroine i poginule borkinje
U ratnim pričama o ženama koje su branile Bosnu i Hercegovinu posebno potresno mjesto zauzimaju one koje nisu dočekale kraj rata. Njihova imena često ostaju manje poznata široj javnosti, iako su upravo one simboli najteže žrtve. Među njima je i Dženaida Topčić, o kojoj se u Vlasenici i danas govori s poštovanjem. U borbu je stupila nakon pogibije svog vjerenika, a život je izgubila 2. jula 1992.
godine od granate, tokom velike neprijateljske ofanzive na Gradačac. Njena sudbina svjedoči o tome kako je rat u borbu uvlačio i lične tragedije, pretvarajući privatni bol u javni otpor.
Nermana Planja ostala je upamćena kao prva žena-šehid Sarajeva. Poginula je 8. maja 1992. godine u pokušaju oslobađanja Mrkovića. Njena žrtva zauzima posebno mjesto u sjećanju na početak opsade Sarajeva, jer simbolizira trenutak kada su žene, zajedno s muškarcima, stajale na samoj ivici života i smrti, braneći svaki pedalj grada.
Nermana Planja i Dženaida Topčić nisu samo imena iz ratnih arhiva; one su dio živog pamćenja ljudi koji su preživjeli opsadu, ratne akcije i gubitke.
Takve priče pokazuju da se ratna historija Bosne i Hercegovine ne može razumjeti bez ženskog iskustva. To iskustvo nije bilo jedinstveno: neke žene su poginule, neke su ranjene, neke su ostale trajni invalidi, a neke su nakon rata pokušale izgraditi novi život daleko od mjesta gdje su ratovale. Ipak, zajedničko im je to što su izašle iz pasivne slike ratne pozadine i postale aktivne učesnice odbrane države.
“Plave ptice” kao simbol otpora i društvenog preokreta
Formiranje čete “Plave ptice” u Pofalićima ima i širi društveni značaj. U ratnom Sarajevu, gdje je svaki dan donosio novi strah, odluka mladih žena da stupaju u borbene jedinice predstavljala je svojevrsni društveni preokret. One nisu samo pomagale u odbrani grada; one su mijenjale način na koji se posmatrala uloga žene u društvu.
Njihov primjer pokazao je da hrabrost nema spol, te da spremnost na žrtvu može dolaziti iz različitih životnih i porodičnih okolnosti.
Važno je naglasiti i da su ovakve jedinice nastajale u izuzetno teškim uslovima, bez dovoljno opreme, s nedostatkom municije, hrane i osnovnih sredstava za život. Uprkos tome, morale su funkcionisati disciplinovano i organizovano. U takvoj stvarnosti svaki borac i svaka borkinja imali su dvostruku odgovornost: da prežive i da održe liniju.
Zato su priče poput one o “Plavim pticama” dragocjene ne samo kao ratno svjedočanstvo, nego i kao podsjetnik na izuzetnu snagu zajedništva.
Danas, više od tri decenije nakon početka agresije, važno je da se ovakve priče ne prepuštaju zaboravu. Sjećanje na “Plave ptice”, Fadilu Porčić, Dževadu Tataragić, Zlatu Gazibaru, Aidu Zuko, Dženaidu Topčić i Nermanu Planju nije samo pitanje historije, nego i pitanje poštovanja prema svim ženama koje su u najtežem vremenu birale otpor umjesto straha.
Njihova imena pripadaju historiji Bosne i Hercegovine, ali i budućim generacijama koje iz tih priča mogu učiti šta znače dostojanstvo, odlučnost i ljubav prema domovini.
Priča o “Plavim pticama” zato nije samo priča o jednoj četi iz Pofalića. To je priča o cijeloj generaciji žena koje su u uniformi, s puškom u ruci ili u akciji spašavanja saboraca, pokazale da odbrana Bosne i Hercegovine nije bila muški posao, nego zajednička borba naroda i građana. U toj borbi, žene nisu stajale sa strane.
One su bile na prvoj liniji, a njihova hrabrost ostala je trajno upisana u kolektivno pamćenje Sarajeva i cijele zemlje.
